GEMEENTE TRAM NIJMEGEN

Introductie

Stadsvervoer in

Nijmegen

Al het andere

Streekvervoer rond

 Nijmegen

De Stoomtram Maas en Waal                    Een zojuist aangekomen M&W tram op het stationsplein in Nijmegen in de bekende samenstelling: personenrijtuig, postbagagewagen en (enkele?) goederenwagens. De rails lopen nog verder naar links naar de Van Diemerbroekstraat. Fotograaf en jaartal: niet bekend.   Er zijn aan het einde van de negentiende eeuw nogal wat pogingen ondernomen, om het land van Maas en Waal per trein of tram te ontsluiten, maar die telkens niet levensvatbaar bleken. Dus reisde men in die jaren per schroefstoomboot ‘De Postiljon’, die van Nijmegen naar Tiel ook de tussenliggende dorpen bediende, totdat de Stoomram Maas en Waal verscheen.Het lukte de heren C.B. Hiebendaal en A.J. Bouwens (kent u hem nog van de NTM?) in het najaar van 1898 een concessie te verkrijgen voor een tramdienst tussen Nijmegen en Wamel, vanwaar men per pontveer kon oversteken naar Tiel. Inmiddels was op 9 augustus 1898 de N.V. Stoomtram Maas en Waal opgericht, waarbij A.J. Bouwens, gedelegeerd commissaris van de NmTM, als directeur zou optreden.                    Vanaf het stationsplein liepen de rails nog verder naar het zuiden naar de Van Diemerbroekstraat, waar zich een locomotiefloods annex werkplaats bevond. Op de foto Backer&Rueb lok 2 met op de achtergrond de goederenloods van de spoorwegen. Fotograaf en jaartal: niet bekend.   De opening De 32 km lange tramlijn, ontworpen door de heer W.E. Cramer (ook bekend van de NTM) liep van het station in Nijmegen via Weurt, Beuningen, Ewijk, Winssen, Deest, Afferden, Druten,Puiflijk, Boven Leeuwen en Beneden Leeuwen naar Wamel, waar het eindpunt bij de NH kerk lag. De lijn werd in twee gedeelten geopend: - Nijmegen – Druten op 8 maart 1902,- Druten – Wamel op 1 augustus 1902.                    De lijn volgde voornamelijk de openbare wegen, met name de Koningstraat, behalve tussen Boven en Beneden Leeuwen en voor Wamel, waar de tram met een zogenaamd veldspoor over particulier terrein reed. De lijn kende een groot aantal, veelal ook krappe, bogen. Er waren 10 wisselplaatsen, die tevens een los- en laadspoor hadden voor het goederenvervoer. Ook enkele bedrijven, zoals een pannenfabriek in Afferden en een conservenfabriek in Beuningen, hadden een spooraansluiting.  De Stoomtram Maas en Waal had een tramdepot in Druten, dat bestond uit:- een locloods met drie sporen, werkplaats, magazijnen, kantoor en bovenwoning,- een rijtuigloods met vier sporen en aansluitend een goederenloods met overdekte laad- en losplaats,- een dienstwoning voor de stationschef.De rijtuigloods is tot enkele jaren geleden als busgarage van de ZO, later Hermes, in gebruik geweest. Voor grotere herstellingen en revisies maakte de M&W gebruik van de diensten va de Nijmeegsche Machinefabriek, eigendom van de NTM, totdat deze verkocht werd in 1918. De M&W heeft toen de oude NTM locloods aan de Van Diemerbroekstraat in Nijmegen als werkplaats ingericht.Voor goederenoverslag met de spoorwegen beschikte de M&W over drie sporen aan de westzijde van de Van Diemerbroekstraat, evenwijdig met de spoorlijn.                   Het tramdepot in Druten met geheel links de locomotiefloods, in het midden de goederenafhandeling met deels overdekte sporen en rechts de rijtuigloods. De goederensporen op de voorgrond liggen in het verlengde van de tramlijn uit Nijmegen. De lijn naar Wamel boog vóór het depot naar links af. De rijtuigloods rechts is in 2014 verbouwd tot Leefstijlcentrum De Remise. Fotograaf: niet bekend.   Andere plannen In 1910 ontwikkelden de heren Hiebendaal en Bouwens plannen om de stoomtramlijn naar Neerbosch over te nemen van de NTM en te verlengen via Wijchen, Balgoy, en Nederasselt naar het pontveer tegenover Grave. Alle vergunningen en subsidies waren verkregen, dan wel toegezegd. In augustus 1910 werd de concessie bij het provinciaal bestuur aangevraagd. Dit wilde echter een ander tracé voorschrijven, dan beide heren voor ogen stond, maar omdat in dat gebied de waterhuishouding nog niet op orde was, werd in de loop van 1913 van verdere plannen afgezien.                    Een tram op weg naar Nijmegen passeert de Brouwerij in Beuningen, het witte huis met de rieten kap op de hoek van de Van Heemstraweg en de Hosterdstraat. Fotograaf: niet bekend.   De tramlijn naar Neerbosch Nadat de NTM de exploitatie van haar stoomtramlijnen van het station naar respectievelijk Beek en Berg en Dal had stopgezet in verband met de komst van de electrische tramlijnen 1 en 2 van de GTN, bleef alleen de stoomtramlijn van het station naar Neerbosch over. Vanaf 1 januari 1913 heeft de M&W de exploitatie van deze lijn overgenomen en uitgevoerd in opdracht van de NTM. Zij kreeg hiervoor de Hanomag locomotieven 5 en 6 van de NmTM in bruikleen. Vanaf 1 januari 1916 heeft de M&W de exploitatie van de lijn voor eigen rekening uitgevoerd. In 1920 gingen beide NTM locomotieven over in eigendom van de M&W, waar zij hun oorspronkelijke nummers behielden. Per 1 januari 1920, na liquidatie van de NmTM, is de gehele lijn overgegaan in eigendom van de M&W. De gemeentelijke concessie en de beschikking over de terreinen aan de Van Diemerbroekstraat waren door de gemeente Nijmegen verlengd tot 26 juli 1988 (!!). Op 3 juni 1921 besloot de Nijmeegse gemeenteraad om een electrische tramlijn 3 aan te leggen van het station naar de Witte Poort in Neerbosch. Dien ten gevolge reed de stoomtram haar laatste rit op 31 december 1921. Na vernieuwing van de sporen en aanleg van de bovenleiding werd de GTN lijn 3 op 17 juni1922 officieel geopend.   Het einde van de tramdiensten Na de Eerste Wereldoorlog werd het voor de M&W steeds moeilijker het hoofd boven water te houden. Na beëindiging van de oorlog komt er in grote getale militair materieel vrij, dat uitstekend als basis kan dienen voor de bouw van autobusjes. En terwijl ‘snorders’, de vrije busondernemers, voor de tram uitrijdend alle vervoer afroomden, dienden zich na twintig jaar de eerste vervangingen in de infrastructuur zich aan. De watersnoodramp in 1926 veroorzaakte ook nog eens veel schade aan de baan.Op 1 januari 1921 droeg de oude heer Bouwens het directeurschap over aan zijn zoon Pieter, die helaas niet veel van de talenten van zijn vader geërfd had. Geldontwaarding en dalende vervoerscijfers drukten het resultaat. De geplande aanleg van de Van Heemstraweg van Nijmegen naar Druten en verder naar Dreumel betekende de doodsteek voor de tram. De M&W schafte nu zelf vanaf 1927 autobussen en vrachtwagens aan, om de concurrentie het hoofd te bieden.Op 13 april 1933 werd in een Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders medegedeeld, dat het bestuur van de maatschappij onderhandelingen had aangeknoopt met een aantal andere tramwegmaatschappijen, om te bekijken of de M&W te redden viel met een fusie. De vergadering machtigde het bestuur de onderhandelingen voort te zetten met de Maas-Buurtspoorweg (MBS), omdat die partij redelijke overlevingskansen leek te bieden.Op 14 december 1933 keurde de tweede Buitengewone Vergadering van Aandeelhouders het plan goed, dat de MBS voor de tijd van vijf jaren de exploitatie in Maas en Waal zou overnemen, echter niet meer per rail…..De MBS liet de stoomtram nog rijden tot 28 februari 1934, toen om 18:00 uur de laatste tram van Nijmegen naar Druten vertrok. Sindsdien reden de ‘Maasbuurt’-bussen over de nieuwe betonnen Van Heemstraweg.                    Locomotief 4, met één van de laatste trams op weg naar het Land van Maas en Waal, rijdt in februari 1934 onder de Hezelpoort door.Fotograaf: niet bekend.    De route in Nijmegen                    Op deze kaart zien we het westelijke gedeelte van de GTN tramlijn 1 als zwarte lijn. Duidelijk is te zien dat de lijn oorspronkelijk voor het station langs een grote lus maakte; dit komt verderop in de tekst nog ter sprake. Minder duidelijk te zien zijn de stoomtramlijnen naar Neerbosch en naar Weurt, als gestippelde lijn in de rode weg. Het Maas - Waalkanaal is nog niet gegraven en de Weurtseweg heette buiten de stad de Koningstraat. In de kern van Weurt werd dit later de Pastoor van de Marckstraat. Ter orientatie: linksboven zien we de Jonkerstraat in de Koningstraat uitmonden. Na de bouw van het kanaal met de hefbrug over de sluis, is de tramlijn een stuk zuidelijker over de nieuwe Van Heemstraweg gelegd, waar de nieuw aangelegde oprit in de Weurtseweg in Nijmegen dan weer op aansloot.                   Een tram van de M&W staat gereed op het stationsplein van Nijmegen. Samenstelling: Tramloc(Backer&Rueb) serie 1 - 5, post-bagagewagen serie LD 1 - 3, personentijtuig serie 1 - 7 en enkele goederenwagens.. De reis per Stoomtram Maas & Waal begon op het stationsplein in Nijmegen, waar een wachthuisje stond, in noordelijke richting en sloeg vervolgens rechtsaf de Spoorstraat in. Op de voorgrond de rails van de GTN lijn 1, die via de zuidelijke baan van de Van Schaeck Mathonsingel naar het Keizer Karelplein liep. Fotograaf en jaartal: niet bekend.                   Een tram van de M&W, gereedstaand op het stationsplein van Nijmegen, maar nu van de andere zijde gezien. Samenstelling: Tramloc(Backer&Rueb) serie 1 - 5, post-bagagewagen serie LD 1 - 3, personentijtuig serie 1 - 7 en enkele goederenwagens. Links zien we weer de rails van de GTN lijn 1.. Fotograaf en jaartal: niet bekend.                   Oorspronkelijk liep de stoomtramlijn vanaf het station aan de rechterzijde van de Spoorstraat. Zoals te zien op deze foto tijdens de aanleg van de Gemeente Tram, kruiste de stoomtram het dubbelspoor van de GTN bij het inrijden van de Stieltjesstraat. De GTN reed oorspronkelijk voorlangs het station en daarna met een grote boog terug naar de noordelijke baan van de Van Schaeck Mathonsingel, waarbij de sporen van de stoomtram nogmaals gekruist werden. Zie het kaartje hierboven. Fotograaf onbekend.                   Op deze foto is de situatie veranderd. De GTN lijn 1 loopt nu vanuit de Spoorstraat dubbelsporig het Stationsplein op en blijft daarbij aan de oostzijde van het plein, waar de haltes zijn. Vandaar loopt lijn 1 naar de zuidelijke baan van de Van Schaeck Mathonsingel. De stoomtram hoeft dus niet meer gekruist te worden. Zoals op de foto te zien is, liep er wel een enkelsporig tramspoor naar het tramhuisje voor het station, dat de stoomtramlijn wel kruiste. Hier had de nieuwe tramlijn 3 naar Neerbosch haar eindpunt met omloopspoor, maar deze situatie heeft maar heel kort geduurd. Fotograaf onbekend.                   Vanaf de Stieltjesstraat liep de stoomtramlijn de Nieuwe Marktstraat is, waarin een flinke helling voorkwam. Vanuit de Nieuwe Marktstraat sloeg de stoomtram linksaf onder de Hezelpoort door in de richting van de Voorstadslaan. Op de foto een doorkijkje onder de Hezelpoort door in de richting van de Nieuwe Markt. Links het spoor van GTN lijn 3 en rechts het spoor van de M&W, komende vanuit de Nieuwe Marktstraat. Beide sporen hebben vlak voor de poort het spoor van de kolentram gekruist. Fotograaf: niet bekend.                   Een onduidelijke foto, maar toch de moeite waard om te plaatsen. Een stoomtram van de Maas en Waal zet flink aan om de helling in de Nieuwe Marktstraat te kunnen overwinnen. De Backertjes van de M&W waren in verband met deze helling sterker, dan voor de rest van het traject in het Land van Maas en Waal noodzakelijk zou zijn geweest. Rechts het spoor van GTN lijn 3 en op de voorgrond, direct achter de handkar, is vaag het kruisende spoor van de kolentram te zien. Fotograaf onbekend.                    Het tramspoor van de M&W slaat vervolgens vanaf de Voorstadslaan (rechts) de Weurtseweg in. De feestelijke boog is opgesteld naar aanleiding van de opening van het Maas - Waalkanaal; dit dateert de foto op 1926. De electrische lijn 3 reed toen al drie jaar en de rails zijn op de foto heel vaag te zien van rechts naar links lopend de stoomtramlijn kruisend op de voorgrond. Fotograaf onbekend.                    De Weurtseweg / Koningstraat werd hierna helemaal gevolgd tot in Weurt. Na de bouw van het Maas - Waalkanaal liep de Weurtseweg na het einde van de bebouwing met een stijging van 1:100 omhoog naar de hefbrug over het kanaal. Sinds de opening van de stationstunnel in 1966 loopt de op- en afrit vanaf de sluis in de richting van de Industrieweg / Marialaan en is er van de oude oprit niets meer over. De tram is zojuist de hefbrug over de sluis van het Maas-Waalkanaal bij Weurt gepasseerd en rijdt verder naar Nijmegen. De tramlocs reden altijd met de schoorsteen voor naar Wamel en met de stoombel voorop naar Nijmegen. Fotograaf: niet bekend.                    Als laatste plaatje van de route vanuit Nijmegen de stoomtramhalte Weurt. Het wachthuisje is van moderne snit en dateert vermoedelijk van na 1926, toen de tramlijn omgelegd moest worden door de bouw van het Maas - Waalkanaal. De halte ligt ook duidelijk hoger dan het dorp Weurt en gezien de positie van de kerktoren waarschijnlijk direct na de hefbrug over de sluis. Fotograaf onbekend.     Materieel 1 - 5                     Stoomlocomotieven, 2 assig, Backer & RuebNTM5 - NTM6     Stoomlocomotieven, 2 assig, (ex NTM) Hanomag 5 - 6 (deze locs behielden hun NTM nummer)1 - 7                     Personenrijtuigen, 4 assig, PennockLD 1 - 3               Post-bagagewagens, 2 assig,                        draagvermogen 5 ton,       PennockE 1 - 9                 Lage bakwagens, 2 assig,                              draagvermogen 6 ton,       Nijmeegsche MachinefabriekF 1 - 6                 Hekkenwagens met deuren, 2 assig,             draagvermogen 6 ton,       Nijmeegsche MachinefabriekG 1 - 8                 Gesloten wagens,  2 assig,                            draagvermogen 6 ton,       Nijmeegsche MachinefabriekH 1 - 3                 Rongenwagens met losse hekken, 4 assig,   draagvermogen 10 ton,     Nijmeegsche MachinefabriekGH 1 - 2              Hoge bakwagens, 2 assig,                             draagvermogen 10 ton,     Nijmeegsche MachinefabriekH 4 - 7                 Hoge bakwagens, 4 assig,                             draagvermogen 10 ton,     Nijmeegsche MachinefabriekCHG 1 - 3            Gesloten wagens, 2 assig,                             draagvermogen 10 ton,     CCC, Haine St. Pierre Voorts waren er twee kleine lage bakwagens aanwezig ( 3 en 4 ton laadvermogen, gebouwd door de Nijmeegsche Machinefabriek), afkomstig van de NTM. Deze wagens werden vanaf 1916 van de NTM gehuurd en gingen in 1920 in eigendom van de M&W over. Zij hebben nooit M&W nummers gehad.    Wat is er bewaard? Op 10 februari 1984 werd er op een boerenerf tussen Heumen en Leur een post-bagagewagen aangetroffen. Het bleek de LD 3 van de M&W te zijn, die sindsdien bij de Nederlandse Smalspoor Stichting (NSS) in Katwijk bij Den Haag wordt bewaard in afwachting van restauratie                   Precies 50 jaren onopgemerkt gebleven: de M&W LD 3; hier op een boerenerf, thans bij de NSS in Katwijk bij Den Haag. Fotograaf: niet bekend.   Stoomtram M&W in model.                   Modelbouwer Pim van Schaik uit Leur bouwde een model van de standaardsamenstelling van de Stoomtram M&W (Backertje + post-bagagewagen+ personenrijtuig) in de Schaal 1m (1 : 32).                                      De modelspoorclub Maas en Waal bouwt het depot Druten met bijbehorend trammaterieel in spoor Sm, schaal 1 : 64. zie MSC Maas en Waal onder "Wat doen we -> Stoomtram).    Geraadpleegde literatuur:  - Stoomtrams in het centrum van NederlandDe Herder/Van Lith/BinkWyt 1973, ISBN 90 6007 682 6 - Stoomtram Nijmegen - WamelVan OsHistorische Vereniging Tweestromenland 1984, ISBN 90 7105 901 4 - Stoomtram Nijmegen - Wamel 1902 - 1934Van OsHistorische Vereniging Tweestromenland 1989, ISBN 90 7105 901 9  - Maas-BuurtspoorwegRuttenSchuyt & Co 1991, ISBN 90 6097 307 0 - The locomotives built by 'Machinefabriek "Breda", voorheen Backer & Rueb'De PaterE.J. Brill 1970 - De stoomlocomotieven der Nederlandse TramwegenOverboschH. Stam NV, 2e herziene druk 1966 - Goederenwagens van de Nederlandse tramwegenDijkersSchuyt & Co 1996, ISBN 90 6097 404 2  - Rijtuigen van de Nederlandse stoomtramwegenDijkersNVBS 1987, ISBN 90 9001 1756 9 - Gemeente Tram NijmegenStreefland/Van ReenPirola 1986, ISBN 90 6550 047 6